Rola ojca w życiu dziecka — obecność, więź i odpowiedzialność

 

Ojcostwo wiąże się z budowaniem relacji, przyjmowaniem odpowiedzialności i poznawaniem dziecka jako odrębnej osoby. Rozwija się w codziennym kontakcie: podczas opieki, zabawy, rozmów, przeżywania trudnych emocji i poszukiwania porozumienia.

Dla części mężczyzn stawanie się ojcem jest doświadczeniem wyczekiwanym, dla innych zaskakującym lub obciążonym niepewnością. Radości mogą towarzyszyć bezradność, lęk przed odpowiedzialnością oraz pytania o własne miejsce w rodzinie. Te przeżycia zasługują na uwagę, ponieważ sposób radzenia sobie z nimi wpływa na relacje z dzieckiem i drugim rodzicem.

Stawanie się ojcem — proces, który wymaga czasu

Narodziny dziecka zmieniają rytm życia, relację partnerską i sposób myślenia o sobie. Wymagają pogodzenia nowych obowiązków z potrzebą odpoczynku, pracy i bliskości.

Ojciec może konfrontować się wtedy z obrazem własnego ojca oraz przekonaniami wyniesionymi z rodzinnego domu. Może chcieć powtarzać dobre doświadczenia albo zdecydowanie unikać tego, co sam przeżywał jako bolesne. Sama decyzja „będę innym ojcem” nie zawsze jednak wystarcza. Potrzebne jest rozpoznawanie własnych reakcji i uczenie się nowych sposobów kontaktu.

Więź z dzieckiem buduje się przez wspólne doświadczenia. Karmienie, przewijanie, usypianie i uspokajanie dają ojcu możliwość poznawania dziecka oraz nabierania zaufania do własnych kompetencji opiekuńczych.

Ojciec jako osoba bliska i dostępna emocjonalnie

Zapewnienie bezpieczeństwa materialnego jest ważnym wymiarem odpowiedzialności rodzicielskiej. Dziecko potrzebuje również zainteresowania, przewidywalności i poczucia, że jego emocje mają dla rodzica znaczenie.

Ojciec może pomagać dziecku przeżywać smutek, uspokajać je w lęku, towarzyszyć złości i cieszyć się jego odkryciami. Badania nad relacjami ojców z dziećmi wskazują na znaczenie ciepła, wrażliwości, wspólnej zabawy i wspierania uczenia się.

Dostępność emocjonalna nie oznacza nieustannego spokoju ani zgadzania się na wszystko. Obejmuje także stawianie granic z szacunkiem, zauważanie własnych błędów i odbudowywanie kontaktu po konflikcie.

Perspektywa psychodynamiczna — od bliskości do odrębności

W podejściu psychodynamicznym ważne miejsce zajmuje rozwój zdolności do pozostawania w bliskiej relacji przy jednoczesnym zachowaniu własnej odrębności.

Donald Winnicott opisywał „pierwotne macierzyńskie zaabsorbowanie” jako szczególną wrażliwość matki na potrzeby niemowlęcia w okresie okołoporodowym. Pojęcie to należy do jego teorii rozwoju i nie powinno być traktowane jako obowiązkowy, identyczny dla każdej kobiety sposób przeżywania macierzyństwa.

W części koncepcji psychoanalitycznych ojciec przedstawiany jest jako „trzeci” — ktoś, kto poszerza świat relacji dziecka i wspiera stopniowe doświadczanie odrębności. Warto rozumieć tę funkcję szerzej, bez przypisywania jej wyłącznie biologicznemu ojcu. Funkcje opiekuńcze i wspierające autonomię mogą pełnić różne osoby.

Ojciec może jednocześnie zapewniać bliskość i zachęcać do samodzielności. Podobnie matka może dawać ukojenie, wyznaczać granice i wspierać poznawanie świata.

Współodpowiedzialność za dziecko i codzienność rodziny

Kiedy rodzice wspólnie wychowują dziecko, oboje odpowiadają za opiekę. Dotyczy to zarówno wykonywania codziennych czynności, jak i planowania, podejmowania decyzji oraz dostrzegania potrzeb rodziny.

Po porodzie matka może potrzebować szczególnego wsparcia ze względu na regenerację fizyczną, karmienie i niedobór snu. Zaangażowanie ojca pozwala dzielić obciążenia i tworzyć warunki do odpoczynku. Jego własne zmęczenie i trudności również wymagają zauważenia.

Podział odpowiedzialności warto dostosowywać do aktualnych możliwości obojga rodziców. Znaczenie ma to, czy każde z nich może liczyć na wsparcie bez konieczności ciągłego proszenia, przypominania i nadzorowania drugiej osoby.

Gdy ojcostwo uruchamia trudne doświadczenia

Płacz dziecka, jego zależność lub sprzeciw mogą przywoływać w rodzicu własne doświadczenia bezradności, odrzucenia albo surowego traktowania. Ojciec może zauważać, że reaguje silniej, niż chciałby, wycofuje się z kontaktu lub ma trudność z okazywaniem czułości.

Narodziny dziecka mogą także wiązać się z poczuciem odsunięcia w związku, zazdrością czy lękiem przed utratą bliskości. Rozpoznanie tych emocji pomaga wziąć za nie odpowiedzialność. Nie usprawiedliwiają one przemocy, zastraszania ani obciążania dziecka potrzebą zapewniania rodzicowi poczucia wartości.

Brak dobrego wzorca ojcostwa może utrudniać budowanie relacji, ale nie przesądza o jej przyszłości. Własną historię można stopniowo rozumieć i uczyć się innych sposobów reagowania.

Znaczenie ojca a bezpieczeństwo dziecka

Podkreślanie roli ojca nie oznacza, że każda jego obecność służy dziecku. Relacja wymaga bezpieczeństwa. Przemoc, poniżanie i nieprzewidywalność nie stają się mniej szkodliwe dlatego, że ich sprawcą jest rodzic.

Nieobecność ojca może być dla dziecka bolesna, ale nie przekreśla możliwości rozwoju i tworzenia bliskich więzi. Stabilne, troskliwe relacje z dostępnymi opiekunami stanowią ważny zasób.

Wsparcie w budowaniu relacji z dzieckiem

Ojcostwo nie wymaga doskonałości. Wymaga gotowości do poznawania dziecka, przyglądania się sobie i podejmowania odpowiedzialności za własne zachowanie.

Jeżeli w relacji z dzieckiem powracają silna złość, bezradność, lęk lub wycofanie, konsultacja może pomóc zrozumieć te reakcje. W gabinecie można przyjrzeć się zarówno bieżącym trudnościom rodzicielskim, jak i doświadczeniom z własnej historii, które odżywają w bliskich relacjach.

 

 

 

 

Źródła

• Cudak, H. (1999). Rola ojca w procesie wychowania dziecka.
• Trowell, J., Etchegoyen, A. (2015). Po co są ojcowie. Rozważania psychoanalityczne. Oficyna Ingenium.
• Więcławska, A. (2009). Ojcostwo we współczesnym świecie. „Pedagogika Christiana”, 2(24).
• Materiały FPCP Gdańsk (2021). O stawaniu się ojcem – psychoanalityczne rozważania o wchodzeniu w rolę ojca.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zdj.

Boris Gonzales z Pixabay